Waterval — het onmogelijke als vertrekpunt

Blog 1 van 10 | Bij het eerste hoofdstuk van Lessons from ASML

Nu al benieuwd naar het hele verhaal? Bestel Lessons Learned from ASML hier!

De komende tien weken verschijnt hier wekelijks een blog als aanloop naar de publicatie van Lessons from ASML — Building and sustaining innovativeness under uncertainty, dat ik samen met Dr. Mohammad Nasir Nasiri schreef en dat dit voorjaar uitkomt bij Lannoo Campus. Elke blog geeft een voorproefje van een hoofdstuk. Als visueel gezelschap kozen we voor de lithografieën van M.C. Escher. Die keuze heeft een dubbele betekenis: Escher werkte in de lithografietechniek, dezelfde druktechniek die aan de basis ligt van de halfgeleiderchips waarop de hele digitale wereld draait. Maar zijn werk nodigt ook uit tot een manier van kijken die we met dit boek willen bewerkstelligen: meerdere lagen tegelijk zien, de spanning tussen lokale logica en het ogenschijnlijke onmogelijke geheel van ASML.

Waterval uit 1961 laat water stromen langs een watermolen, omlaag vallen, en vervolgens schijnbaar vanzelf omhoog vloeien om de cyclus opnieuw te beginnen. Escher bouwde het op drie Penrose-driehoeken, elk afzonderlijk geometrisch correct, samen een gesloten lus die in drie dimensies niet kan bestaan. Het beeld raakt  ons omdat we erin herkennen hoe mensen zich verhouden tot het onmogelijke: de wiskundige precisie in dienst van de menselijke verbeelding. Dat samenspel is ook de sleutel tot het verhaal dat dit boek over ASML probeert te vertellen.

M.C. Eschers' Waterval uit 1961, maakt het onmogelijke optisch mogelijk.

"Het onmogelijke mogelijk maken was een terugkerend adagium binnen ASML"

Technologie als drager van het verhaal

EUV-lithografie, de technologie waarmee ASML vandaag de meest geavanceerde chips ter wereld helpt produceren, gebruikt licht van 13,5 nanometer, via spiegels met een maximale afwijking van minder dan 0,02 nanometer. Ter vergelijking: als je dat spiegeloppervlak opschaalt naar de omvang van de provincie Brabant, is de grootste oneffenheid een stoeprand van tien centimeter op het gehele oppervlak.

Bij ASML is technologische vooruitgang niet louter een middel tot een commercieel doel; het is het organisatieprincipe van het bedrijf zelf. De volgende machine bouwen, de volgende golflengte bereiken, de volgende generatie mogelijk maken zodat klanten steeds productiever worden: dat is de diepste drijfveer van de organisatie, en die is nooit wezenlijk veranderd. Juist daarom is het zo instructief om te begrijpen hoe dat technologische en organisatorische fundament werd gelegd en in stand gehouden. Onder turbulente omstandigheden, terwijl de markt instortte, aandeelhouders twijfelden en concurrenten andere keuzes maakten. Achter elk technologisch plateau schuilen mensen die op beslissende momenten een richting kozen, een samenwerking aangingen, en volhielden wanneer dat rationeel gezien lang niet altijd zo verdedigbaar was. De mechanismen achter de besluiten en de toewijding, daar schijnen we in dit boek een licht op. 

Die verdieping is waarom we dit boek schreven. Niet om het succes te vieren, dat is immers al goed gedocumenteerd, maar om beter te begrijpen hoe innovatievermogen wordt opgebouwd en in stand gehouden wanneer onzekerheid geen tijdelijke toestand is maar een permanente conditie. ASML begon op 1 april 1984 met 47 medewerkers in houten barakken op het Philips-terrein in Eindhoven, als laatste in een rij van zeven concurrenten. Klanten twijfelden, de moedermaatschappij twijfelde, en de markt stortte in het eerste jaar meteen in. De keuzes die in die periode werden gemaakt, accumuleerden zich over vier decennia tot iets wat achteraf onvermijdelijk lijkt, maar dat nooit was.

Wij hebben meer dan tien jaar lang tijd aan dit onderzoek besteed, in archieven, in gesprekken met tientallen mensen binnen en buiten ASML, en hebben die inzichten keer op keer weer vergeleken met wat de managementwetenschappen hierover te zeggen hebben. De leidraad was steeds hetzelfde: als de data het mooie verhaal weerspraken, dan moest het verhaal veranderen.

"We schreven dit boek om voor een breder publiek het beter begrijpelijk te maken hoe innovatievermogen wordt opgebouwd en in stand gehouden wanneer onzekerheid geen tijdelijke toestand is maar een permanente conditie."

Wat je in dit hoofdstuk vindt

Het eerste hoofdstuk legt het terrein vast voordat het verhaal begint. Een aantal dingen die lezers er kunnen vinden:

Een beknopte handleiding lithografie, opgesteld met hulp van Martin van den Brink, voormalig CTO en Co-President van ASML. Hij hielp ons — zonder te veronderstellen dat de lezer thuis is in optische fysica — zo helder mogelijk uitleggen waarom het zo precies mogelijk verkleinen van de afbeeldingen op de wafers van de klant de kern is van alles wat ASML doet. Het is de technische context die je nodig hebt om de strategische keuzes in de hoofdstukken daarna te kunnen lezen.

Daarnaast een eerste verkenning van een paradox die steeds terugkomt in het boek: ASML is de enige leverancier ter wereld van de meest geavanceerde lithografiemachines, maar intern is zelfgenoegzaamheid een taboe, niet als symbolisch gebaar, maar vanuit een diepe overtuiging. Wie onmisbaar is in een ketenafhankelijke industrie, heeft niet per se meer macht; klanten bepalen wat er moet worden gedaan, en dominantie behandelen als fragiliteit vraagt om een andere manier van kijken. Die houding, en de redenering erachter, staat in dit hoofdstuk.

Ten slotte schetsen we hoe volatiel de halfgeleidermarkt werkelijk is. Gemiddeld verloor de sector de afgelopen veertig jaar ruim een vijfde van zijn omzet per neerwaartse cyclus, soms in het bestek van maanden. Begrijpen hoe dat spanningsveld eruitziet, is een voorwaarde om de keuzes die in de rest van het boek aan de orde komen op waarde te kunnen schatten.

Volgende week: de rol van kans, geluk en toeval als verklarende factoren van succes en innovatievermogen. 

Benieuwd naar het hele verhaal?

Bestel Lessons Learned from ASML (Lannoo Campus, 2026) alvast! Dan komt het binnenkort naar je toe.

Bestel nu!